Той

Бір емес, екі той

Қазақша «той» сөзі кез келген мерекені білдіреді, ал үйлену тойы дәстүрде екіге бөлінеді: қыз ұзату тойы — қызды тұрмысқа беру қуанышына, қалыңдық үйінде, және үйлену тойы (келін түсіру тойы) — ұлды үйлендіру қуанышына, күйеу үйінде. Норма — алдымен қыз ұзату, содан кейін үйлену той. Қазіргі тәжірибеде бұл екі бөлек салтанат, оларды әртүрлі күндері не бір кеште екі мейрамханада өткізеді. Бұл гид — күйеудің басты тойы туралы.

Кешті кім жүргізеді

Тойдың иесі — той иесі; кешті асаба — қазақша жүргізуші, не тамада жүргізеді: бұл сөз грузин тілінен келген және қазақ тойында «асабамен» қатар өмір сүреді. Асаба алдын ала ата-анамен кездесіп, сценарийді келіседі: сөз сөйлеушілердің реті, үзілістер, табақ тарту, тойбастар. Батаны ақсақалдар береді. Көмекшілер — жеңгелер; күйеудің достары — күйеу жолдастар; құда мен құдағи — құдалар, олардың ең құрметтісі — бас құда.

Төр және орналасу

Төр — кіре беріске қарсы құрметті орын: киіз үйде — есік қарсысы, залда — басты дастарқан. Мұнда ең құрметті қонақтарды, қариялар мен, қалыңдық тойында, қалыңдықтың өзін отырғызады — «Қызды төрге отырғыз, төреңдей күт» деп бекер айтылмаған. Төрден алыстаған сайын жасы мен дәрежесі төмендей береді; есік жағында жастар мен көмекшілер отырады. Осылайша орналасудың өзі құрмет картасы ретінде «оқылады», ал оны қателесу — тойдағы ренжудің ең жиі себебі.

Табақ тарту — ет дәреже бойынша

Қазақ тойының ең жарқын бөлігі — етті «дәреже бойынша» тарту. Табақ тағамы аталады, және қонақтың әр түріне өзі бөлек: бас табақ — ең құрметті, бас салынған; сый табақ, орта табақ, аяқ табақ; құдаларға құда табақ; жеңге табақ, күйеу табақ, келін табақ, ал үйлену тойында тіпті беташар табақ — қалыңдықтың бетін ашқанға. Әр мүше — тілек: бас — басшы болу, бауыр — адалдық, қабырға мен омыртқа — берік достық, бүйрек — балаға деген махаббат.

Бас алған адам оны өзі бөледі: құлақты, сипаттамалар бойынша, үйдегі кіші балаға береді — үлкенді тыңдасын деп, көз бен жақты — құрметтілерге, «қарамағыңдағы еліңе, ағайын-туысыңа оң көзіңмен қара» деген тілекпен. Құйрық-бауыр дәстүрде құдаларға, төс — күйеуге тиеді. «Кімге қай мүше» деген бірыңғай анықтамалық жоқ — бөлу руға байланысты болған, — ал басты ереже сол қалпы: үлкен мен құрметті қонаққа құрмет.

Тост, тілек және бата

Тілектер — «тілек айту» — үлкендігі бойынша айтылады: алдымен қариялар мен құрметті қонақтар, содан кейін ата-ана (әке, сосын ана), аға-әпкелер, нағашылар, достар мен көршілер. Батаны ақсақал береді; соңында бәрі «Әумин!» деп, алақанын бетіне тартады. Осылайша «баталы сөз» қарапайым тосттан ерекшеленеді: «Аталы сөз — баталы сөз». Би мен музыканы бата айтылғаннан кейін бастаған жөн, бұрын емес.

Тойбастар

Тойбастар — адам емес, тойларда айтылатын ән-жанр. Онда үй иесін мақтайды, жастарға жақсылық тілейді, бата мен кеңес айтады. Оны ақындар, сондай-ақ жастар орындаған; орындалу уақыты сипаттамаларда әртүрлі — той басында (сондықтан «той бастар» — «тойды бастау») не аяқталуға жақын. Бүгін «тойбастар» тағы басқа мағына береді: кештің соңында қонақтарға сыйланатын сувенирлер — жаңа үйленгендердің күнтізбесі, магнит, орамал, киіз үй кішірейтілген үлгісі және т.б. Бұрын бұл бауырсақ, кәмпит, орамал және ұсақ естелік заттар болған.

Шашу: кім және не шашады

Шашу — қонақтарға не жаңа тұрмыс құрғандарға тәтті мен тиын шашу. Құрамы өзгереді: бұрын «ақ» тағамды — құрт, ірімшік, кептірілген жеміс, бауырсақ шашқан, кейін кәмпит пен күміс қосылды. Дәстүрде шашуды әйелдер — құрметті егде әйелдер, аналар, келіндер шашады: халықтық түсінікте, ер адам шашса, оның «рухы» кемиді, ал әйел қолы қуаныштың жалғасын әкеледі. Шашылғанды жерде қалдырмай жинайды — «қуаныш бізге де жұғысты болсын». Тәтті мен тиынды алдын ала іріктеп шашады, барлығын қойып емес.

Той қалай өзгерді

Бұрын дастарқан басына бүкіл ауыл жиналатын — және үй иелері апталап дайындалатын. 1960 жылдардан бастап неке жастардың қалауымен жиірек қиылды, қалаларда тойлар мейрамханаға көшті, ал қонақ саны жүздеген — жүзден үш жүзге дейін болды. Көптеген отбасылық рәсімдер кештің бағдарламасына, кейде әзіл, «театрландырылған» түрде көшті. Сонымен қатар танымал тіректер қалады: асаба, бата, табақ тарту, шашу және үлкенге құрмет.

Қызықты деректер

Сөздік

Той

Жалпы мереке; үйлену тойы қыз ұзату тойы мен үйлену тойына бөлінеді.

Асаба

Тойдың қазақша жүргізушісі; сценарийді отбасымен алдын ала келіседі.

Тамада

Дастарқанды жүргізуші; грузин тілінен шыққан сөз.

Тойбастар

Тойдағы салттық жыр; тұрмыста — қонақтарға арналған сувенирлер.

Төр

Кіре беріске қарсы құрметті орын.

Табақ тарту

Етті қонақтарға дәрежесі мен туыстығына қарай тарту.

Бас табақ

Ең құрметті тағам: бас; алушы оны басқаларға бөледі.

Сыбаға

Адамға тиесілі үлес; еттің құрметті бөлігі.

Мүшелеу

Тұшаны бөлу және мүшелерін тарату.

Тілек айту

Дастарқан басындағы үлкендігі бойынша тілектер.

Құттықтау

Құттықтау; бата мен салыстырғанда кейінгі зайырлы жанр.