Юбилей

Екі бөлек нәрсе: мерейтой және мүшел

Қазақ өміріндегі «юбилей» сөзінің екі қабаты бар. Мерейтой — әдеттегі мағынадағы юбилей: дөңгелек күн (50, 60, 70 жас), қонақтары мен тосты бар үлкен мереке; мұндай түрде ол кейін, көбіне кеңес заманында, діни бөлігі жоқ зайырлы «юбилей» ретінде қалыптасты. Мүшел жас — әлдеқайда көне: он екі жануарлық айналым бойынша туған жыл оралатын жас. Бұл екі қабат сәйкес келмейді: мүшел 60-қа емес, 61-ге келеді.

Он екі жануар

Мүшел — түркі күнтізбесінің он екі жылдық айналымы, оның жылдары жануарлардың өзгермейтін реті бойынша аталады:

• Тышқан — тышқан; Сиыр — сиыр
• Барыс — барыс (қазақ күнтізбесінде жолбарыстың орнына); Қоян — қоян
• Ұлу — айдаһар (халық тілінде сөзді «ұлу» деп ұғады); Жылан — жылан
• Жылқы — жылқы; Қой — қой
• Мешін — маймыл; Тауық — тауық
• Ит — ит; Доңыз — доңыз

Санаймыз: мүшел қашан келеді

Мүшел жас туған жылыңдағы жануар қайта оралғанда келеді: яғни әр он екі жыл сайын. Дәстүрлі жас қатары: 13, 25, 37, 49, 61, 73, 85 (және одан әрі — 121-ге дейін). Неге 12 емес, 13? Өйткені дәстүрлі есепте жаңа туған бала бір жастағы болып саналады: құрсақтағы жыл не туған жыл есепке кіреді. Демек, төлқұжат бойынша бұл 12, 24, 36, 48, 60, 72 толық жас, ал «халықша» — 13, 25, 37, 49, 61, 73. Осыдан интернеттегі шатасу: біреулер «мүшел 12-де (24, 36…)», басқалары «13-те (25, 37…)» деп жазады — екеуі де дұрыс, тек әртүрлі жүйемен. Қателеспеу үшін екі мәнді де көрсетіңіз.

Тағы бір нюанс: қазақтарда жыл Наурыздан (шамамен 22 наурыз) басталды, 1 қаңтардан емес, сондықтан қаңтардан 21 наурызға дейін туған адам ресми түрде алдыңғы жануарға жатады. Бүгінгі тұрмыста мұны жиі елемейді.

Мүшел жаста не істеген

• Садақа берген — ең сүйікті не жаңа затты мұқтаж не жақын адамға берген.
• «Құдайы тамақ» — палау не етпен алғыс асын, жиі құрбандық — қой шалуды да жасаған.
• Үлкендерден бата сұраған.
• Этнографтардың айтуынша, бұл жылы үйленуден, жалғыз алыс сапардан және қатерлі шешімдерден аулақ болған — бұл жылды «өтпелі» деп санап, тыныш өткізуге тырысқан.
• 61 жасқа — «мүшел той»: сипаттамалар бойынша, оны балалары ата-анасына барлық бала өсіп, үйленгенде өткізген; той — юбилярдың «өзіне» емес, балалардың сыйы.

Мүшел — «қауіпті» емес, өтпелі жас

Халықта мүшелді жиі «ауыр» жас дейді, бірақ этнографтар «өтпелі кезең» деп айтқанды жөн көреді: адам бір күйден шығып, екіншісіне әлі кірмеген. Қазақта 13 саны «сұмдық» емес, кемелдіктің басы («Он үште — отау иесі»). Сатыларды былай сипаттайды: бірінші мүшел — жастық, екіншісі — күш-қуат гүлдеуі, үшіншісі — ақыл кемелдігі және «ақыл тоқтату», төртіншісі — «кемелдену», одан әрі — құрметті жас. Жасты мүшел санымен де атайды: «менің жасым 61 — артымда бес мүшел бар».

Айналым қайдан шыққан

Айналымның негізінде — Юпитерді бақылау: оның айналымы он екі жыл шамасында, жолды он екі бөлікке бөлген; бұл — зерттеушілердің нұсқасы, дәлелденген тарихи байланыс емес. Күнтізбе өте ерте кезден белгілі — VIII ғасыр түркі жазба ескерткіштерінде және XI ғасыр ғалымы Махмұд Қашқаридың еңбегінде; оның жасын әртүрлі бағалайды — екі мыңнан бес мың жылға дейін. Он екі жылдық айналым — түркілердің, моңғолдардың және Шығыс Азия халықтарының ортақ мұрасы; қазақтарда ол күнтізбе ғана емес, жас пен өмір белестерін санау тәсілі де болды.

Діни беделдердің ұстанымы

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы мен діни порталдар мүшелдің шариғатта негізі жоқ дейді: бұл жастарды «қауіпті» санап, «жамандықтан» ерекше әрекет жасауды олар құптамайды. Сонымен бірге садақа игі іс ретінде жасына қарамай әрдайым рұқсат етіледі және көтермеленеді. Осылайша отбасыларға біріктіру мүмкіндігі туады: дәстүр туралы естелікті сақтап, оған түсінікті діни мән — қайырымдылық беру.

Мерейтой: 50, 60, 70

«Мерей» — құрмет, абырой: мерейтой — адамға құрмет мерекесі. Қазіргі мерейтой әдетте қарапайым туған күнге қарағанда салтанаттырақ және ауқымдырақ: үлкен зал, ойластырылған орналасу, жүргізуші. Мерейтой иесін туыстары мен әріптестерінің сөзімен құттықтайды, көбіне оның өмірі туралы бейнефильм мен фотосурет көрсетеді, шапан және құрметті сыйлар тартады. Бөлек бейне — 60 жас: «алпыстың асқары». «Жүз жаса» тілектері мен өмір үшін алғыс сөздері айтылады. Мерейтой мүшелмен (61) сәйкескенде, бағдарламаға жиі бата және отбасының қалауымен қайырымдылық қосады.

Қызықты деректер

Сөздік

Мүшел

Түркі күнтізбесінің 12 жылдық жануарлар айналымы.

Мүшел жас

Туған жыл оралатын жас; дәстүрлі есеп бойынша 13, 25, 37, 49, 61…

Жыл санау

Жыл санау; жануарлар бойынша жылдарды есептеу.

Барыс

Барыс; қазақ күнтізбесінде Барыс жылы жолбарыстың орнында.

Ұлу

Айдаһар; халық тілінде сөзді «ұлу» деп ұғады.

Мерейтой

Мерейтой; дөңгелек күндегі адамға құрмет мерекесі.

Садақа

Садақа, игі іс; мүшелде — сүйікті не жаңа зат мұқтажға.

Құдайы тамақ

Палау не етпен алғыс асы.

Құрбандық шалу

Қой құрбандыққа шалу, көбіне етті тарату.

Алпыстың асқары

«Алпыстың асқары»: 60 жастың бейнелі атауы.

Отау иесі

«Отау иесі»: ересек адам, отбасы басшысы.