Қыз ұзату

Бұл рәсім не туралы

Қыз ұзату — «қызды жырақ жерге шығарып салу»: қыз ата-ана үйін ресми түрде тастап кететін кездегі рәсім әрі той. «Ұзату» сөзінің өзі «тұрмысқа беру» және «алысқа жіберу» дегенді білдіреді — оған айырылысу сезімі кірген. Дәстүр бойынша бұл — қалыңдық ауылындағы үлкен тойдың соңғы күні; бүгін оны үйде, кафеде не мейрамханада, әдетте басты үйлену тойынан бір күн не одан да ертерек өткізеді.

Кімдер қатысады

Қалыңдық жағынан — ата-ана, құдағилар, жеңгелер (аға-туыстардың әйелдері), құрбы-құрбылар, бата беретін ру ақсақалы. Күйеу жағынан құдалар келеді: күйеу жігіттің өзі, шешесі, үлкен туыстары және жолдас жастар. Әншілердің рөлдері бөлек: жар-жарды екі топ — жігіттер мен қыздар айтады, сыңсуды қалыңдық не әнші айтады; кешті тамада жүргізеді.

Үймен қоштасу

Кетерден көп бұрын қалыңдық жеңгесі мен жақын туысымен ауылдың үйлерін, туыстарды аралайтын: оны күтіп, сый беретін, ол қоштасатын. Кейбір сипаттамада мұндай сапарлар бірнеше апта алған. Дәл осы күндері қалыңдық сыңсу айтқан — үймен және балалықпен қоштасатын жоқтау-жыр. Кетер алдында құдаларға жасауды көрсетіп, керуен әзірлеген.

Құдаларды қалай қарсы алады

• Кіреберісте екі адам жолға арқан керіп тастайды — «жол кесу». Өту үшін күйеу жағы «төлеуі» керек: орамалмен, матамен, ақшамен. Бұл — әзіл-қалжың құрылған төлем, нақты кедергі емес.
• «Отқа май құю»: екі жеңге күйеу жігітті отқа апарады, ол отқа май құйып, оны сыйлықпен — ақшамен не моншақпен «төлеуі» керек. Осылайша күйеу өзі келген үйдің ошағына сәлем береді.
• Айтулы атаулы әзіл «алымдар» — сипаттамалар бойынша, олардың ішінде «ит ырылдар», «қыз қашар»: оларды жеңгелер күйеу «қалтасын ашсын» деп ойлап табады.
• Дастарқан: жастар мен үлкендерді бөлек отырғызады; қалыңдықты құдаларға таныстырады, ал құдағи «құдағи көрімдік» береді. Ет дәрежесіне қарай тартылады (табақ тарту), міндетті тағам — құйрық-бауыр.

Сыйлар мен төлемдер

Қалыңдыққа сырғаны күйеудің шешесі не қарындастары тағады. Қалыңдықтың анасына бөлек сый беріледі — «сүт ақы», «ана сүтінің ақысы» (сипаттамалар бойынша — алтын әшекей), сондай-ақ «құдағи қоржын»: ет пен тәтті салынған, жүзік пен моншақпен безендірілген сыйлық қобдиша. Тамақ соңында, сипаттамалар бойынша, қыз жағына «қалың» ақшасы беріледі — бұрын қалың мал болған нәрсе. Қалың мал мен жасау туралы толығырақ — «Құда түсу» гидінде.

Жар-жар — екі топтың әні

Жар-жар — жігіттер мен қыздардың хорлық диалог-жарысы. Ер жақ хоры көңілді, әйел жағы — мұңды, минорда айтады. Күйеу жігіт достарымен, сипаттамалар бойынша, отауға атпен келіп, шымылдықты ашып ән бастайды; отауда қалыңдық, шешесі мен құрбылары жауап береді. Ер жақ жұбатады: күйеу туыстары қалыңдыққа туыс болады, ол қонақжай үй иесі болып, отбасына бала сыйласын. Әйел жағы әке үйін сағынумен жауап береді: «қайын ата жақсы, бірақ туған әкенің орнын басады ма?». Қорытынды ортақ: бәрі жастарға бақыт тілейді. «Жар» сөзі «жолдас, сүйікті, жұбай» дегенді білдіреді, ал «жар-жар-ау» — қайырма-үндеу. Ұқсас жанрлар көршілерде де бар: өзбектің «ёр-ёр», түрікмен «яр-яр», қырғыз «жар-жар».

Сыңсу — қалыңдықтың жоқтауы

Сыңсу (жазушыларда — «сыңсыма», сондай-ақ «қоштасу») — қалыңдықтың, кейде оның қарындастары, апалары мен жеңгелерінің қоштасу әні. Оны кетер алдында үйде және ауылды аралағанда айтқан. Мәтіндерді ақындар не қалыңдықтың өзі шығарған; онда ол әке үйімен, шаңырақпен, босағамен, қыздық тақия не бөрікпен — және балалықтың өзімен қоштасады. Қоштасудың ойы — қыз ата-ана үйінде әрқашан «қонақ» — болашақ ұрпаққа бөтен. Кейбір зерттеушілер бұл жанрдан ежелгі «өту» идеясының ізін көреді: қалыңдық өз руы үшін уақытша «өліп», жаңа руда туылады; бұл ғылыми болжам, бірақ жарқын. Сыңсу пішіні жоқтауға — өлген адамға жоқтауға жақын: екі жанрда да әйел поэтикалық дарынын көрсетеді.

Бүгін сыңсуды жиі жалдамалы әнші айтады, ал қалыңдық үндемейді — зерттеушілер бұл кезде рәсімнің эмоциялық мәні де кеткенін атап өтеді.

Сәукеле және бас киімнің ауысуы

Шығарып салғанда қыз қыздық бас киімін — тақия не бөріктің орнына сәукеле киеді: биік, конус тәрізді, тіректе, барқыт не жібекпен қапталған, алтын, күміс және меруертпен кестеленген, үстінде үкі қауырсыны бар бас киім. Кигізу рәсімі — «сәукеле кигізу» — шашу мен бата қатар жүреді. Кейін, беташардан соң, үстіне ақ орамал (жаулық) жабады, ал жылдар өте сәукелені кимешек — тұрмыстағы әйелдің бас киімі ауыстырады. Осылайша киім адамның мәртебесі қалай өзгеретінін «айтып» тұрады.

Бата және шығарып салу

Ең құрметті қонақ — үлкен адам бата береді; қонақтар «судай сіңіп, тастай бат» сияқты тілек айтады — жаңа отбасына тыныш және берік кір деген мағынада. Қалыңдықты шығарып, алып кетеді, әдет бойынша ол артына қарамауы керек: кері жол жоқ, жаңа өмір басталады. Кей отбасы қалыңдықты таңертең — жаңа күннің белгісі ретінде алып кетеді; басқалары кешті күтеді.

Не өзгерді

1920 жылы қалыңмал тыйылғаннан кейін той ауылдан кафе мен мейрамханаға көшті. Бүгін қалыңдық жиі ақ көйлекпен, қонақтарға торт ұсынады, ал «ақ жолды» — ақ төсенішті ежелгі санайды, дегенмен зерттеушілер оны кейінгі үлгі деп көреді. Жар-жар жиі жазба түрінде шырқалады, ал оның мазмұны той мақтауына ауысты. Бірақ негізгісі қалды: үймен қоштасу, үлкендердің батасы және ата-анаға алғыс.

Қызықты деректер

Сөздік

Қыз ұзату

Қалыңдықты өз үйінде шығарып салу рәсімі мен тойы.

Жар-жар

Қалыңдықты шығарып салғанда жігіттер мен қыздардың хорлық диалогы.

Сыңсу

Қалыңдықтың қоштасу жыр-жоқтауы.

Қоштасу

Қалыңдықтың үймен және туыстармен қоштасуы, қоштасу сапарлары.

Жол кесу

Сыйлық алу үшін жолды арқанмен әзілдеп кесу.

Отқа май құю

Үйге сәлем ретінде ошаққа май құю.

Сүт ақы

«Сүт ақы» — қалыңдық анасына берілетін сый.

Құдағи қоржын

Құдалардан келетін, жүзік пен моншақпен безендірілген сыйлық қобдиша.

Сәукеле

Қалыңдықтың биік конус тәрізді үйлену бас киімі.

Тақия

Кішкентай бөрік; қыздық бас киім.

Жасау

Қалыңдықтың жасауы.

Жеңге

Ағаның әйелі; қалыңдықтың әзілкеш көмекшісі.