Дастархан мен қонақ күту

Сіздің оқиғаңыз — сіздің сценарийіңіз

Мұндай оқиғаға қазақтарда бекітілген рәсім жоқ — форматын өзіңіз белгілейсіз. Бірақ мұнда да қазақ мәдениетінде кез келген мереке үшін ортақ негіз болып қалыптасқанға сүйенуге болады: қонақжайлылық, ортақ дастарқан, үлкеннің сөзі, шай, игі тілек. Төменде — кез келген салтанатта жұмыс істейтін нәрселер, ол ұйым мерейтойы, достар кездесуі не атауы жоқ отбасылық мереке болсын.

Қонақ — сый: құдайы қонақ

Қазақ дәстүрінде қонақ үйге «құт» — береке әкеледі. «Құдайы қонақ» — Құдай жіберген қонақ, күтпеген жолаушы: оны ерекше ықыласпен қабылдайды; сондай-ақ шақырылған («арнайы») және кездейсоқ («қыдырма») қонақты да ажыратады. Кез келген қонаққа, келу мақсатына қарамай, шай ұсынады. Мақал: «Қонақ келсе — құт келер». Қонағы аш кеткен үй иесі — ұят, және бұл ереже кез келген мерекеде күшінде: ешкім дәмсіз қалмасын.

Дастарқан және шай

Дастарқан — жайма мен тағамдардың бүтіні, молшылық белгісі: «Дастарқаның кең болсын, пиғылың оған тең болсын». Нан — киелі: оны аударып қоюға, басуға, тастауға болмайды («Нан — қан, қан — жан»). Шайды кеседе жартылай құяды, жиегіне дейін емес: осылайша үй иесі ыстық шайды қайта құйғысы келетінін көрсетеді; толық кесе — қонаққа құймайтынына ишарат. Шәйнектің тұмсығын жиекке жақын әкеледі, ыдыс сылдырламасын деп.

Төр және дастарқан басындағы тәртіп

Ең құрметті орын — төр, есікке қарсы: онда ең құрметті қонақты не үлкенді отырғызады. Жас пен мәртебе кеми келе қалғандары есікке жақын отырады, ал үй иелері — шығуға жақын. Қазақ дәстүрінде етті «дәрежеге қарай» тартады: бас, жамбас және таңдаулы мүшелер — ең құрметтілерге; құйрық-бауыр — құдаларға; төс — күйеуге («Той» гидінде толығырақ). Дәстүрлі емес мерекеде де басты ережені есте ұстаған пайдалы: алдымен — үлкен, содан кейін — қалғандар; және одан бұрын тамақтануды бастамау.

Бата — дастарқанды аяқтайтын сөз

Бата — құрметті үлкен (ақсақал, «батагөй») айтатын игі тілек, оны бәрі «Әумин!» деген сөзбен аяқтап, алақанды бетіне тартады. Бұл кезде алақан кеуде деңгейінде жоғары қаратылып жайылады. Батаны бала туғанда, тойда, жолға шығар алдында, тамақтың басында және соңында, мерекелерде береді. Ол «тілектен» — бір-екі жолдық, кез келген адам айта алатын қысқа тілектен ерекшеленеді: бата ұзағырақ, бейнелірек және жиналғандардың атынан айтылады. Батаның сөздерін «жаттамайды»: оны жағдайға қарай таңдайды.

Мысалы: дастарқан басында — «Ас қайырлы болсын! Дастарқаның берекелі, ырысың мол болсын. Әумин!»; жолға — «Жолың ақ болсын, жолдасың жақсы болсын, аман барып, есен кел. Әумин!». Бұл — мағыналық үлгі, канондық мәтін емес.

Шашу және ырым

Шашу — қуаныш белгісі ретінде дәм мен ұсақ сыйды шашу: бала туу, той, келін түсу, жолаушының оралуы, киіз үй тігу, үй не көлік сатып алу, құрметті қонақтарды қарсы алу. Құрамы: құрт, ірімшік, кептірілген жеміс, бауырсақ, кәмпит, тиын. Бұрын — ақ тағам, кейін кәмпит қосылды. Көбіне әйелдер шашады, ал жастар мен балалар жинайды: шашылғанды жерде қалдырмайды, қуаныш оларға да жұқсын деп. Ырым — сенімге негізделген ырым-жора, әрекет болашаққа әсер етеді деген сенім; қарама-қарсысы — тыйым. Қарапайым ырымдар (қонаққа есікті ашу, үйден бос қол шықпау) кез келген мерекені безендіреді, ал олардың мәні — жай ғана игі ниет.

Сәлем: сөздің анасы

Қазақ мақалы айтады: «Сәлем — сөздің анасы». Кіші бірінші сәлем береді; атты бұрын атынан түсетін; үлкен тілекпен жауап береді — «Көсегең көгерсін, жүз жаса, бақытты бол». Баланың сәлем беруіне қарап, оның тәрбиесі мен руын бағалаған. Сыпайы сәлем мен денсаулық, жағдай туралы сұрау — кез келген қазақ мерекесінің бөлігі, ал онда іске асығуға болмайды: алдымен — адамға.

Қызықты деректер

Сөздік

Қонақ

Қонақ; дәстүр бойынша үйге «құт» — береке әкеледі.

Құдайы қонақ

Құдай жіберген қонақ, күтпеген жолаушы.

Дастархан

Дастарқан; молшылық белгісі.

Төр

Кіре беріске қарсы құрметті орын.

Сыбаға

Адамға тиесілі үлес; еттің құрметті бөлігі.

Бата

Үлкеннің батасы; «Әумин» деп аяқталады.

Батагөй

Бата беретін дана.

Тілек

Бір-екі жолдық қысқа тілек.

Шашу

Қуаныш белгісі ретінде дәм мен ұсақ сыйды шашу.

Ырым

Ырым-жора; сенімге негізделген белгі және рәсім.

Тыйым

Тыйым, табу.

Сәлем

Сәлем; «сөздің анасы».