Неке қию

Бұл рәсім не туралы

Неке қию — некелесудің діни рәсімі, никах. «Неке» сөзі арабтың «никах» сөзінен шыққан, «қию» мұнда «бекіту, жасау» дегенді білдіреді. Бұл — некенің рухани бөлігі: ол одақты Жаратушы алдында бекітеді және мемлекет алдында құқықтық салдар туғызатын азаматтық тіркеуден бөлек. Шатастырмаңыз: никах діни жағына керек, ЗАГС — заңды жағына.

Қашан және қайда өткізеді

Дәстүр бойынша неке қиюды қалыңдықтың үйінде, күйеуге аттандырар алдында — кетер қарсаңындағы кеште жасаған. Басқа сипаттамаларда неке тойға дейін не одан кейін, бірақ міндетті түрде некелік түнге дейін оқылады; бүгін оны жиі мешітте не үйде, басты той күні өткізеді. Басты шарт — жариялық: некені жасырын қиюға болмайды, ал «ешкімге айтпа» деген шартпен жасалған неке жарамсыз.

Кімдер қатысады

Молда (имам), күйеу, қалыңдық, ата-ана және кемінде екі куәгер. Қазақстанда қабылданған ханафи мазхабы бойынша куәгер екі ер адам, сондай-ақ бір ер адам мен екі әйел болуы мүмкін — кәмелетке толған, есі дұрыс мұсылмандар; тек әйелдер куәгер бола алмайды. Күйеу мен қалыңдықтың келісімі ерікті болуы тиіс: мәжбүрлеумен жасалған неке жарамсыз.

Рәсім қалай өтеді

• Неке суы: үлкен тостағанға су құйып, тұз бен қант салады да, оған жүзік түсіреді.
• Молда Құран оқып, жастарға жұбайлардың құқықтары мен міндеттері туралы өсиет айтады.
• Куәгерлер алдында ол күйеу мен қалыңдықтан келісімін сұрайды; күйеу «қабыл алдым» деп жауап береді.
• Мәһр — күйеудің қалыңдыққа сыйы аталады, оны тараптар белгілейді.
• Дұға оқылады; жастар неке суынан ішеді.
• Ата-ана мен үлкендер бата береді.

Неке суы нені білдіреді

Әрбір құрамдас мағына арқалайды. Су — жастардың тазалығы, «пәктігі». Тұз, «дәм-тұз», халықтық түсіндіру бойынша — адалдықты бұзу жауапсыз қалмайтынын еске салу. Қант — тәтті өмір. Жүзік — некенің есте қалуы. «Неке суын іштің бе?» деген сөйлем — шын мәнінде «сендер әдет бойынша күйеу мен әйелсіңдер» деген сөз.

Мәһр — қалыңмал емес

Мәһр — шариғат бойынша міндетті күйеудің қалыңдыққа сыйы, оның жеке меншігі; мөлшерін тараптар белгілейді. Ханафи мазхабы бойынша ең төменгі мөлшері — он дирһам күміс, шамамен 30 грамм. Мәһрді қалың малмен жиі шатастырады, бірақ бұлар әртүрлі нәрсе: қалың малды күйеу отбасы қыз отбасына береді және рулар алмасу жүйесіне кіреді, ал мәһр қалыңдықтың өзіне тиеді.

Никах және заң

Қазақстанда неке заңды түрде тек ЗАГС органдарында тіркелгеннен кейін ғана танылады; никахтың өзі құқықтық салдар туғызбайды — тіркеусіз әйелдің заңды қорғанысы жоқ (алимент, мүлік). Сондықтан 2015 жылдан бастап Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы неке тіркелгені туралы анықтамасыз никах қимайды. Себебі — никахты ата-ананың хабарынсыз және тіркеусіз қиып, кейін күйеулер некені сөзбен бұзып, әйелдерді құқықсыз қалдырған жағдайлар.

Тарих: ислам тойға қалай кірді

Неке қию — ең ежелгі қазақ рәсімі емес: даланың исламдануы кеш және біркелкі емес өтті, ал XIX ғасыр саяхатшыларының сипаттамасында тойда исламдық элементтер аз. Никах уақыт өте бекіп, міндетті бөлікке айналды деп есептеледі, бірақ үйлену рәсімдерінің көбі исламға дейінгі белгілерін сақтады. Кеңес заманында діни некені мойындамаған, бірақ никахты жиі жасырын қиған; 1991 жылдан кейін әдет қайта жанданды.

Қызықты деректер

Сөздік

Неке

Неке; араб «никах» сөзінен.

Неке қию

Молда жасайтын діни некелесу рәсімі.

Молда

Никах қиятын имам.

Куәгер

Никахтың куәгері.

Неке суы

Су, тұз бен қант (және жүзік) салынған, жастар ішетін тостаған.

Мәһр

Шариғат бойынша міндетті күйеудің қалыңдыққа сыйы, оның меншігі.

Қалың мал

Күйеу отбасының қыз отбасына беретін малы; алмасу жүйесінің бөлігі, мәһр емес.

Қабыл

Келісім; «қабыл алдым».

Дұға

Дұға; рәсім соңында оқылады.

Ақ неке

Екіұшты термин: тіркеусіз таза діни неке немесе жақындықсыз неке.