Наурыз

Атауы және күні

«Наурыз» сөзі — парсыша: «нау» («жаңа») және «руз» («күн»), яғни «жаңа күн». Қазақтар мерекені «Ұлыстың ұлы күні», «Ұлыс күні», «Жыл басы» деп те атайды. «Ұлыс» мұнда — халық, ел, ортақ қауым, осыдан мереке тілегі: «Ұлыс оң болсын!». Наурыз көктемгі күн мен түннің теңелуіне келеді: астрономиялық жағынан бұл 20–21 наурыз. Қазақстанда 21, 22 және 23 наурыз демалыс күндері болып белгіленген.

Далалықтарда жыл қалай басталған

Көшпенділерде бірыңғай күнтізбелік күн болмаған: этнографтар мерекені «ақпаннан сәуірге дейін» — климатқа және далада табиғаттың қашан жанданғанына қарай — тойлаған дейді. Басты нәрсе — күнтізбедегі күн емес, оқиғаның өзі: қыстың аяқталуы, мал аман шығып, қар еріп, адамдар тыныс алатын кез. Сондықтан Наурыз — үміт мерекесі: «қыстан шықтық, жаңа айналымға кірдік». Ол ұзаққа созылуы да мүмкін: замандастардың куәлігі бойынша, бір аптаға дейін не одан да көп.

Дайындық: үй мен жанның тазалығы

Мерекеге үй, аула мен қора жиналған, бұлақтың көзі ашылған, ағаш егілген, жаңа не таза киім киілген. Жылды тәнмен де, ойменен де таза қарсы алу керек деп есептелген. Бөлек маңызды қабат — татуласу: осы күндері өкпе мен қарыз кешірілген, ақсақалдар араздасқандарды татуластырған, мұқтаждарға көмектескен, ал байлар, этнографтардың айтуынша, мал сойып, ет пен жармаз кедей үйлерге таратқан. Наурыз — ешкім дастарқансыз қалмайтын мереке.

Наурыз көже

Мерекенің басты тағамы — наурыз көже, қою сорпа. Оны кемінде жеті құрамнан пісіреді: ең кең таралған нұсқа бойынша — су, ет, тұз, май, астық (тары, арпа не бидай), сүт не айран және құрт. Бірақ қатаң «жетілік тізім» жоқ: деректерде ол әртүрлі — бірінде күріш, тары қосады, басқасында жеміс пен май жапырағы. Киелі нәрсе — нақты жиынтық емес, принцип: негізгі игіліктер жиналған жеті түрлі құрам (не тақ сан) — су, астық, ет, сүт. Ақ тағамдар — сүт, айран, құрт — жақсылық пен жылулық нышаны.

Үйге келген адам үлесін алады; сипаттамалар бойынша, келе алмағандарға да бір бөлік қалдырған — жоқ туыстың «сыбағасы». Көп үйде көже ішіп, тілек айтқан, ал үлкені бата оқыған.

Көрісу және тілектер

Мереке күндері кездескенде ерекше амандасады — «көрісу»: құшақтасады, тілек алмасады және өкпе-реніш үшін кешірім сұрайды. Басты тілектер: «Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын!», «Ұлыстың ұлы күні құтты болсын!», «Наурыз мейрамы құтты болсын!», «Жыл құтты болсын!». «Ақ» сөзі мұнда — «ақ»: сүт пен сүт тағамдары, демек — молшылық пен жақсылық.

Ойын мен қуаныш

Күндіз ойындар өткізген: көкпар, аударыспақ, қыз қуу, күрес, бәйге, алтыбақан, кешке — айтыс пен ақындар жарысы, ал түнде — алау. Осылайша мереке бәрін біріктірген: жастар жарысқан, үлкендер төрелік етіп, бата берген, балалар ойнаған. Бүгін Наурыз күндері алаңдарға киіз үй тігіліп, жәрмеңке, концерт және ұлттық ойындар бүкіл қала не ауыл үшін өткізіледі.

Тыйым және қайта жаңғыру

Кеңес заманында Наурызды алпыс жылға жуық ашық тойлауға рұқсат етпеген — мереке діни не «көнерген» саналған; оны тыныш, отбасында, жай қонақ сияқты қарсы алған. Тарихшылар тыйым туралы ресми құжат болды ма деп таласады, бірақ басу тәжірибесінің өзі даулы емес. Қайта жаңғыру 1988 жылы басталды: мереке бірнеше қала мен ауданда рұқсат етілді, 1989 жылы барлық облыстарда өтті, ал 1991 жылы көктемнің халық мерекесі туралы жарлық шықты. Бүгін бұл — мемлекеттік мереке.

Наурыз Қазақстаннан тыс жерде де мойындалған: ЮНЕСКО оны бірнеше елдің ортақ элементі ретінде адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативті тізіміне енгізді, ал БҰҰ 2010 жылы 21 наурызды Халықаралық Наурыз күні деп жариялады.

Қызықты деректер

Сөздік

Ұлыс

Халық, ел, ортақ қауым.

Ұлыстың ұлы күні

«Халықтың ұлы күні»: халықтық күнтізбе бойынша жылдың алғашқы күні.

Наурыз көже

Кемінде жеті құрамнан пісірілетін салттық сорпа.

Көрісу

Салттық амандасу: құшақтасу, тілек, кешірім сұрау.

Бата

Үлкеннің батасы.

Жоралғы

Салттық дастарқан, болашақ игіліктің белгісі.

Алтыбақан

Үлкен әткеншек, Наурыздағы жастардың сүйікті ойыны.

Сыбаға

Ортақ дастарқандағы үлес, оның ішінде жоқ адамға.

Құрт

Кептірілген ірімшік шарлары.

Айран

Сүт қышқылды сусын; ақ — жақсылық пен молшылық нышаны.