Қыз айттыру

Алдын ала құда түсу

Бұл не

Алғашқы, әлі бейресми құда түсу — екі жақ ниеттерін біліп, жол ашады.

Кімдер қатысады

Жігіттің сенімді туыстары, қыздың ата-анасы.

Бұл рәсім не туралы

Қыз айттыру сөзбе-сөз «қыз туралы айту, білдіру» дегенді білдіреді. Бұл — алғашқы, әлі бейресми құдалық: жігіттің отбасы қалыңдық көзге түскенін аңғартады да, қыздың туыстары одақ туралы сөйлесуге әзір ме, соны абайлап біледі. Мұнда әлі ештеңе шешілмейді, ешкім ештеңеге уәде бермейді — екі жақ бір-бірін жай ғана байқап көреді. Сондықтан рәсім үлкен делегациясыз, қатты сыйлықсыз, тыныш өтеді.

Үйлену айналымындағы орны мынадай: алдымен қыз көру, одан кейін қыз айттыру, онан соң — құда түсу, бата аяқ пен сырға салу, жасау әзірлеу, қыз ұзату, келін түсіру және беташар. Бата аяқ пен сырға салудың реті әр отбасында әртүрлі, кейбір сипаттамада бұлар мүлде бір рәсім. Кей деректер қыз айттыруды құда түсуден бөлмей, бүкіл айналымды «құдалық» деп атайды.

Қалыңдықты қалай таңдаған

Үш негізгі белгі бойынша таңдаған. Біріншісі — ру: үйлену тек жеті атадан тыс жерден мүмкін болған (бұл ереже туралы — келесі тарауда). Екіншісі — қыздың отбасы: қыз ананың мінезі мен тәрбиесін алады деп есептелген, сондықтан «анасын көріп қызын ал» деген — қызды таңдағанда анасына қара. Үшіншісі — теңдік: «тең-теңімен», екі отбасы жағдайы мен мәртебесі жағынан жақын болсын.

Жастар жиындарда, отырыстарда, айтыстарда бір-бірін көрген, ал жігіт қыздарды ашық келіп қарай алған — халық «қызды кім көрмейді, қымызды кім ішпейді» деген. Бірақ шешуші сөз бәрібір үлкендерде қалған: қыздан «сұрамаған», оны хабардар еткен, ал қалыңдықтың өз келісімі тек кейін міндетті шартқа айналған.

Жеті ата ережесі

Жеті ата — әкелік жақтан жеті буын ішінде ортақ атасы бар адаммен неке қиюға тыйым. Есепті ерлер жағынан жүргізеді, еуропалық «туыстық дәреже» тәсілімен емес. Бұл норма жазба заңдардан ежелгі; оны Тәуке ханның әдет-ғұрып заңдар жинағы «Жеті жарғы» (XVII–XVIII ғасыр тоғысы) бекіткен. Шешелік туыстар (нағашы) жеті атаға кірмейді, бірақ олармен де жақын буындарда неке қиюдан сақтанған.

Сондықтан әр бала жеті атасына дейінгі бабаларын білуге және оларды есімімен атай алуға тиіс болған: «Жеті атасын білмеген — жетесіз». Осылайша шежіре — сән емес, білместіктен туыс арасында неке қиюдан қорғайтын тәжірибелік қалқан және рудың тірі жады болды.

Жаушы — елші

Әңгімені жігіт те, оның әкесі де емес, жаушы — сенімді елші бастайды. Ол — салт-дәстүрді білетін, шешен, тапқыр және әдетте екі жақ та құрметтейтін адам; екі жақтың біріне жақын туыс болмауға тиіс. Көп нәрсе оның шеберлігіне байланысты болған: сәтсіз айтылған сөз келіссөз басталмай жатып-ақ одаққа жол жауып тастауы мүмкін.

Істің мәнін тіке айту әдепсіздік саналған, сондықтан жаушы алыстан, астарлап сөйлеген. Үй иелері оны дастарқан басында күткен, бірақ жауапты бірден бермеген: «туыстармен ақылдасайық, ойланайық» — бұл бас тарту емес, әдеттегі сыпайылық. Келісім алынса, елшіні шапан жауып, жақсы хабарымен қайтарған — сол жерде құда түсу мерзімі белгіленген.

Тойдан ұзақ бұрынғы келісім

Қазақтар балалардың некесі туралы олар әлі нәресте кезінде, тіпті туылмай жатып та келісе білген. Мұндай одақты жақын достар немесе туыстар отбасыларын мәңгі «байлау» үшін жасаған. Осындай келісімде берілген сөз міндетті саналған.

Бел құда — балалар туылмай тұрып жасалған келісім («бел» — «белдеме, бел»: балалар екі отбасының «белінен» болады).
Бесік құда — бала әлі бесікте жатқанда жасалған келісім.
Атастыру — некені алдын ала келісудің жалпы атауы.
Қарсы құда — өзара алмасу: келін алған отбасы кейін өз қызын сол отбасына береді.
Сүйек жаңғырту — туыстық «сүйек» үзілмесін деп, бірнеше ұрпақтан кейін сол руларға қайта қыз беріп-алу.

Не өзгерді

1920 жылы Қазақ (ол кезде Қырғыз) АКСР билігі қалыңмалды тыйып, ол туралы мәмілелерді жарамсыз деп таныды. Төлемге байланбаған қыз айттыру жеке әдет ретінде сақталды. Бүгін жастар көбіне өздері танысады, ата-аналар кейін, шешім қабылданғанда қосылады — барады немесе қоңырау шалады. Жаушының рөлі жиі алғашқы қоңырау не хабарламаға саяды, ал жұптың өз келісімі бәрі басталатын басты шартқа айналды.

Қызықты деректер

Кең таралған нұсқа бойынша «құда» (жекжат, құда) мен «Құдай» бір парсы тамырынан — «худа» («қожайын, билеуші») сөзінен шыққан. Екеуінің мағыналық байланысын дәлелденген деуге болмайды, бірақ сөздердің жақындығының өзі неке арқылы туыс болудың қаншалықты жоғары бағаланғанын көрсетеді.

«Күйеу жүз жылдық, құда мың жылдық». Мақал құданың неге жұбайлардың жай ата-анасы емес, өмір бойғы одақтас саналатынын түсіндіреді.

«Қыз — жат жұрттық»: қыз бөтен рудың адамы. Бұл көзқарас экзогамияның — қалыңдықты тек басқа рудан алу әдетінің — негізінде жатты, сондықтан қызға ерекше ұқыптылықпен қараған: «Қызға қырық үйден тыю».

Рәсім дерлік «дипломатиялық миссия» болған: әдет құқығында неке туралы берілген сөз міндеттейтін, ал орынды себепсіз бас тарту айыппұлға және руаралық ренішке ұласуы мүмкін еді.

Сөздік

Қыз көру: Қыз көру: құдалыққа дейін жігіт отбасының қызбен танысуы.
Жаушы: Құдалық туралы әңгімені бастайтын сенімді елші.
Жеті ата: Әкелік жақтағы жеті буын ата; осы шектегі неке тыйым салынған.
Шежіре: Ұрпақтан ұрпаққа жеткізілетін ру шежіресі.
Құда: Жекжат: екі отбасының ата-анасы мен үлкен туыстарының бір-біріне қатысты мәртебесі; өмір бойғы одақтастық.
Құдағи: Екі отбасының ересек әйелдерінің бір-біріне қатысты атауы.
Жекжат: Әйелдер жағындағы туыстар мен жекжаттар; «құдамен» бірге бүкіл туыстық желіні білдіреді.
Нағашы: Ана жағындағы туыстар.
Бесік құда: Бала әлі бесікте жатқанда жасалған неке келісімі.
Қарсы құда: Кері неке: отбасы келін алған жаққа өз қызын береді.

Салт-дәстүрлер отбасыдан отбасыға қарай өзгеше болуы мүмкін — мұнда жалпы сипаттама берілген.

Мерекеңізді «Той» қосымшасында жоспарлаңыз

Қонақтар, тапсырмалар, бюджет пен кәде — және осы гид әр рәсім үшін қосымшада.

Жақында — Google Play және App Store-да