Құрбан айт

Бұл қандай мереке

Құрбан айт — «құрбандық шалу мерекесі» (арабша Ид әл-Адха), ислам дінінің екі басты мерекесінің бірі. «Құрбан» арабтың «құрбан» — «(Аллаға) жақындау» сөзінен шыққан, ал «құрбандық шалу» — «құрбан ету». Мереке адалдыққа және Жаратушы үшін ең қымбатты нәрсені беруге дайындыққа, сондай-ақ мұқтаждарға қамқорлыққа арналған.

Күні және қажылықпен байланысы

Мереке ай күнтізбесі бойынша зұлхижда айының 10-ына келеді, ал құрбандық шалуды 10-нан 13-не дейін жасауға болады. Ай жылы күн жылынан қысқа, сондықтан күні жыл сайын 10–11 күнге ілгері жылжиды — мереке жыл сайын ертерек «келеді». Ол қажылықпен байланысты: Арафа күні аяқталғанда, Меккедегі қажылар Мына аңғарында құрбандық шалғанда тойланады.

Тарих: Ибраһим мен Исмаил

Мереке Ибраһим (Авраам) пайғамбар туралы аңызға барып тіреледі: ол түсінде ұлы Исмайылды құрбан ету туралы бұйрық көріп, оны орындауға дайын болды, ал Жаратушы құрбандықты қошқармен ауыстырды. Аңыздың мәні — қанда емес, адалдық пен бойұсынуда; Құранда Аллаға ет пен қан емес, тақуалық жететіні айтылған. Осыдан мереке мазмұны: бөлісу, жай сою емес.

Күн қалай өтеді

• Таңертең толық дәрет (ғұсыл) алып, таза жаңа киім киеді. Мерекелік намазға дейін тамақ ішпейді — Ораза айттан айырмасы осы.
• Мешітке барады, жолда тәкбір («Аллаһу әкбар…») айтады; сүннет бойынша басқа жолмен қайтады.
• Айт намазы (екі рәкат) және құтпа.
• Намаздан кейін құрбандық шалып, етті бөледі.
• Туыстарға бару, дастарқан, құттықтау және татуласу.

Құрбандық ережелері

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының тәжірибесі бойынша (ханафи мазхабы): қой не ешкі — бір жастан, ірі қара — екі жастан, түйе — бес жастан. Жылқыны құрбандыққа шалмайды — жылқы еті құрметті көптеген қазақ рәсімдерінен айырмасы осы. Ірі малды жеті адамнан шалуға болады, бірақ әрқайсысының құрбандыққа ниеті таза болуы керек: жетеудің біреуі тек қонаққа ет алғысы келсе, қалғандарының құрбандығы жарамсыз. Ақсақ, соқыр, арық, құлағы не құйрығы зақымданған малды шалмайды.

Сойғанда «Бисмилләһи, Аллаһу әкбар» деп, ниетті айтады: құрбандық Жаратушы үшін, ет үшін емес. Егер құрбандық 13-ші күннен кейін шалынса, барлық етті садақа ретінде таратады.

Ет: үш үлес және қазақ дастарқаны

Етті үш бөлікке бөлу дағдыға айналған: отбасына, туыстарға және мұқтаждарға, көршілерді қоса. Бұл — ұсыныс, қатаң догма емес. Қазақ дәстүрі өзінше қосады: еттің бір бөлігін қонақ пен көршіге пісіреді, жеке «сыбағаны» туыстарға жібереді. Дастарқан — құрбандық етінен бешбармақ, бауырсақ, шелпек. Басты мән — мерекеде айналадағы бірде-бір үй етсіз қалмасын.

Қазақстандағы мәртебесі және тарихы

Қазақстанда Құрбан айттың бірінші күні — Еңбек кодексі бойынша демалыс күн (ресми түрде бұл «мемлекеттік мереке» емес, демалыс), дегенмен шариғат бойынша мереке үш-төрт күнге созылады. Кеңес билігі кезінде оны жасырын тойлаған: терезе жапқышын жауып, қошқарды «жасырып» әкелген, жиналғандарды «қонақ» деп атаған. 1991 жылдан кейін дәстүр қайта оралды.

Қызықты деректер

Сөздік

Құрбан

Құрбан; араб «құрбан» — «(Аллаға) жақындау».

Құрбандық шалу

Құрбандық шалу, құрбан ету.

Айт намазы

Хұтбасы бар екі рәкаттық мерекелік намаз.

Тәкбір

«Аллаһу әкбар» — «Аллаһ ұлы» деген үн.

Ниет

Ниет; құрбандықтың жарамдылық шарты.

Садақа

Ерікті қайырымдылық, садақа.

Хадж

Меккеге қажылық.

Ғұсыл

Толық дәрет.

Мүбәрәк

Мүбәрак, берекелі.

Құдайы тамақ

Дұғасы бар дастарқан, алғыс асы.