Сүндет той

Алғашқы «ер» рәсімі

Сүндет той — ұл баланы сүндетке отырғызу қуанышына арналған мереке. «Сүндет» сөзі арабтан шыққан, «сүннет» — Пайғамбар әдетінен бастау алады: исламда сүндет «фитраға» — адамның табиғи нормаларына жатады. Рәсімді «сүндетке отырғызу» дейді. Қазақ отбасы үшін бұл жай медициналық шара емес, баланың алғашқы рәсімі — «нағыз ер» болу жолындағы қадам және мұсылман қауымына енудің белгісі.

Жас пен күн

Жасын тақ таңдаған — 3, 5, 7 немесе 9: қазақта тақ сандар бақытты саналады. 13 жастан кешіктірмеген. Сәтті күн — сәрсенбі деп есептелген. Бүгін операцияны көбіне емханада дәрігер, жиі ертерек жаста жасайды, ал мерекені отбасына ыңғайлы уақытта өткізеді.

Кімдер қатысады

Ұл бала, әкесі және оны рәсімге дайындайтын ру ерлері; сүндетші — сүндет жасайтын адам; нағашы — ана жағының туыстары, оларға дәстүр бойынша ерекше рөл беріледі. Бұрын сүндетші ауыл молдасы не арнайы дайындалған адам болған; бүгін ол, әдетте, дәрігер, және мерекелік дастарқанда құрметті орын алады.

Дайындық және «хабаршы»

Рәсімге дейін баланы психологиялық тұрғыда дайындайды: осыдан кейін ол жігіт болатынын айтады, мақтайды, әзіл мен әңгімемен алаңдатады. Сипаттамалар бойынша, мерекенің қарсаңында бала досымен өзі ауылға «хабар береді»: әшекейлі атпен үйлерді аралап (не жаяу жүріп), дәм таратады, ал үй иелері оған «сәттілік болсын» деп орамал жабады. Осылайша бала алғаш рет ересек — отбасының өкілі ретінде көрінеді.

Рәсімнің өзі және той

Рәсімнің өзі — қысқа; бұрын оны үйде жасаған, бүгін — емханада. Содан кейін баланы жатқызады, оның құрметіне той жасалады. Қонақтар құттықтайды («Сүндетің қабыл болсын!»), сыйлықты — жеміс, тәтті, ақшаны — «жастық астына» қояды, шашу шашады, ол үшін ән салады. Тарихи түрде мерекені ат жарыстары қатар жүрген: бәйге (оның ішінде балалар бәйгесі), көкпар, аударыспақ, күрес.

Ашамай — есеюдің ер-тоқымы

Баланы ат үстіне «ашамай» — биік, әшекейлі ер-тоқымға мінгізген. Бұл — өту белгісі: кеше — бала, бүгін — атты жігіт. Мақал сақталған: «Ашамайлы атқа міндің, мұсылмандық таққа міндің. Сүндетке отырғаның — иманды болғаның».

Сыйлар және нағашының рөлі

Нағашы — ана жағындағы туыс — баланы дәстүр бойынша малмен сыйлайды; бір сипаттама бойынша, ертеде «қырық серкеш» не «қырық шұбар тай» берген, мал өсіп-өнсін деп. Алыс туыстар жиі ат сыйлаған, ата-ана — өсер сый, қонақтар — ақша, тәтті және жеміс. Дастарқанға бешбармақ, бауырсақ және тәттілер қойылады. Бүгін атты көбіне ақшалы конверт ауыстырады.

Нені шатастыруға болмайды

Сүндет той — исконды қазақтың исламға дейінгі рәсімі емес: ол исламдық, діннің өзімен келген, дегенмен уақыт өте қазақтық белгілер — ат, жарыстар, нағашының рөлі — тапты. 13 жаста сүндет «міндетті» деу де дұрыс емес: бұл — жоғарғы шек, норма емес. Ал әдет кеңес жылдарында жоғалды деу де қате: оны жасырын, отбасында және дәрігерлер арқылы жалғастырған.

Қызықты деректер

Сөздік

Сүндет

Сүндет; араб «сүннет» — Пайғамбар әдеті сөзінен.

Сүндетке отырғызу

Ұл баланы сүндетке отырғызу рәсімі.

Сүндет той

Сүндет қуанышына арналған той.

Сүндетші

Сүндет жасайтын адам: бұрын молда, қазір дәрігер.

Ашамай

Биік сәнді ер; оған міну — есею белгісі.

Бәйге

Ат жарысы, оның ішінде балалар жарысы.

Көкпар

Ешкі лағын тартып алатын жылқылы ойын.

Аударыспақ

Атты жігіттердің бір-бірін аттан түсіруге тырысатын күресі.

Нағашы

Ана жағындағы туыстар.

Шашу

Тәтті мен ақша шашу.

Жігіт

Жігіт; күш-қуатты ер адам.