Келін түсіру

Келінді жігіттің үйіне түсіру

Бұл не

Қалыңдықты жігіттің үйіне алып келу.

Кімдер қатысады

Жасауыл, жігіттің жеңгелері.

Бұл рәсім не туралы

Келін түсіру — «келінді қарсы алу»: қалыңдықты күйеу ауылында қарсы алу, ол алғаш рет оның үйіне кіріп, «келін» — рудың келіні болатын сәт. Бүкіл рудың қуанышы саналған және шығарып салудан кем емес салтанатпен тойланған. Келген соң бірден беташар және күйеудің басты тойы жүреді. Рәсім қысқа ишараттарға толы, олардың әрқайсысының мәні бар: оң аяқ, үш иіліс, отқа май, босаға, шашу.

Кімдер қатысады

Қайын ата мен қайын ене; мұрындық апа — жасауы бар түйені жетелейтін әйел; «ел келіні» («ауыл келіні») — қалыңдықты оң қолынан алып үйге кіргізетін үлгілі, құрметті келін; күйеу руының жеңгелері мен қыздары; тек күйеу туыстары емес, керуенді өздері қарсы алуға шығатын бүкіл ауыл әйелдері.

Керуенді қарсы алу

Ауыл әйелдері жасаулы көшті — жасауы бар керуенді қарсы алып, оған астық пен тиын шашады (шашу). Жасауы бар түйені жетелеп келе жатқан әйел — мұрындық апа — ерекше сый алады; қалыңдықтың шаңырағын арқалаған түйеге бөтен адам тимейді. Шығарып салғандағыдай, көршілер жолды арқанмен кесіп, «түйемұрындық» — жол ақысы ретінде сый алады: бұл да әзіл-төлем.

Ақ отау — жастарға арналған үй

Жастарға отау — шағын ақ киіз үй («ақ отау») тігетін, әдетте күйеу әкесінің үйінің оң жағына. Оның кереге-қаңқасын бүкіл ауыл жинайды, бірақ оны балалы, беделді ана көтереді, ал шаңырақты — құрметті қария. Осылайша жаңа отбасының басталуы бүкіл рудың ісіне айналған.

Үйге кіру

Қалыңдық бетін жауып — ақ желекпен не орамалмен, сипаттамаларда сондай-ақ «шымылдықпен» кіреді.
Босағаны оң аяғымен аттап, тізесін сәл бүгіп, үш рет иіледі. Қайын ата бата береді: «Көп жаса, қарағым, бақытты бол!».
«Ел келіні» қалыңдықты оң қолынан алып, сипаттамалар бойынша, ошаққа жеткізеді; қалыңдықты жұмсақ тері не киізге отырғызады — «мінезің осы киіздей жұмсақ болсын».
Одан кейін «отқа май құю» — отқа май құю (төменде қараңыз).

Отқа май құю

Қалыңдық берілген ыдыстан ошаққа май құяды, ал қатысушылар: «От-Ана, Май-Ана, шапағатыңды жаңа түскен жас келінге тигізе көр, жарылқа!» деп айтады. Рәсім ошаққа — үй мен рудың белгісіне құрметпен, ал зерттеушілер пікірінше, ошақтың қамқоршысы Ұмайдың ежелгі культімен байланысты. Бұл — күнделікті мағынадағы «табиғат күшіне табыну» емес, отбасы айналасында өмір сүретін жерге құрмет білдіру. Дәл осындай рәсімді бала туғанда және жаңа үй тіккенде де жасайды.

Босаға — әлемнің шекарасы

Босаға — киіз үйдің есік жақтауы және кеңірек мағынада үй табалдырығы — киелі шекара саналған. Оған баспайды, отырмайды. Қалыңдықтың босағадан оң аяқпен өтуі — сәттілік пен жаңа мәртебенің белгісі: аттап өткенде ол «қонақ» әлемінен «үй иесі» әлеміне өтеді. Туыстар кіргенде де қалыңдыққа ақша не киім берген — «босаға кәде».

Шашу, көрімдік, сәлем

Шашу — тәтті, тиын, құрт шашу рәсімі: қуаныш белгісі және молшылық тілегі; оны жиі егде әйелдер шашады, жастар мен балалар жинайды. Көрімдік — қалыңдықты «көргені үшін» сый: ақша, бұйым, ал бұрын — мал мен әшекей. Сәлем салу — келіннің үлкендерге салттық иілуі: таңертең қайын ата мен қайын енеге, ал кейін сапардан оралғанда да; үлкендер батамен жауап береді — «Бақытты бол!», «Өркенің өссін!», «Ұл тап!».

Күйеу туыстарымен қашықтық

Бұрын келін тартыншақтық сақтаған: ол қайын ата мен қайын енеге бетін көрсетпеген, күйеуінің аға-туыстарымен кездесуден қашқан, күйеу жағының үлкендерін есімімен атамай, оларға шартты лақап ат қойған. Этнографтар мұнда ежелгі тартыншақтық жүйесінің қалдығын көреді, ол іс жүзінде үлкенге құрмет қалыптастырған. Бүгін бұл ережелер дерлік кетті, бірақ дәстүрді ардақтайтын отбасыларда келіндер үлкендер алдында бастарын жауып жүреді.

Не өзгерді

Алматы, Түркістан және Атырау тұрғындары арасындағы далалық зерттеу (2018–2020 жылдар, 75 респондент) рәсімнің көп элементі формальды орындалатынын не қысқартылғанын көрсетті. Шашу, босаға, сәлем және беташар қалалық тойлардың көбінде сақталады, ал май мен отты сирек қолданады. Жаңа келінді «өз» деп, құрметпен және игі тілекпен қабылдау идеясының өзі тірі күйінде қалды.

Қызықты деректер

Қалыңдықтың астындағы жұмсақ тері (тұлақ) өсу мен құнарлылық идеяларымен байланысты: қой — төл мен молшылық нышаны, ал терінің жұмсақтығы жас келіннің мінезіне «көшеді».

«Ел келіні» рөлі — тек салттық емес, қоғамдық та: «дұрыс» келінді бейнелейтін келін жаңа қалыңдықты руға тапсырып, оған бір жағынан кепіл болады.

Ақ отауды күйеу әкесінің үйінің оң жағына тігеді: қазақ дүниетанымында оң жақ — құрметті, демек, жас отбасы бастапқыдан құрметті орын алады.

Үйлену тойынан кейін «есік ашар» да болған: жастар қалыңдықтың ата-анасының үйіне барған, ол жерде күйеу тойдан кейін қалыңдықты алғаш рет ата-ана үйінде көрген — және оны жиі жаңа әзілдер мен сынақтар күткен.

Сөздік

Келін: Келін; күйеу руы үшін жас тұрмыстағы әйел.
Келін түсіру: Қалыңдықты күйеу үйінде қарсы алу рәсімі.
Босаға: Киіз үйдің есік жақтауы; үй табалдырығы киелі шекара ретінде.
Табалдырық: Есіктің төменгі көлденең бөлігі, табалдырық.
Шашу: Қуаныш белгісі ретінде тәтті, тиын, құрт шашу.
Отау: Жастарға арналған шағын үй; жаңа отбасы, бөлек шаруашылық.
Отқа май құю: Береке үшін ошаққа май құю.
Түйемұрындық: Қалыңдықтың түйесін жетелеген әйелге сый; жол ақысы.
Көрімдік: Қалыңдықты, нәрестені не қуанышты хабарды көру үшін берілетін сый.
Сәлем салу: Келіннің үлкендерге салттық иілуі.
Ел келіні: Келінді үйге кіргізетін ауылдың үлгілі келіні.
Шымылдық: Киіз үйдегі, қалыңдық отыратын ақ шымылдық.

Салт-дәстүрлер отбасыдан отбасыға қарай өзгеше болуы мүмкін — мұнда жалпы сипаттама берілген.

Мерекеңізді «Той» қосымшасында жоспарлаңыз

Қонақтар, тапсырмалар, бюджет пен кәде — және осы гид әр рәсім үшін қосымшада.

Жақында — Google Play және App Store-да