Туған күн
Туған күн — туған адам құрметіне жыл сайын өтетін жеке мереке.
Отбасы, достар, әріптестер — туған адам жанында көргісі келетін адамдар.
Туған күнсіз қалай өмір сүрген
Жыл сайынғы туған күн бүгінгі түрінде — шамы бар торт, тост, сыйлық — көшпелі қазақтарда болмаған. Адам жасын күнтізбедегі күн емес, жануарлардың он екі жылдық айналымындағы туған жылы анықтаған («Мерейтой» гидінде толығырақ). «Неше жастасың?» дегеннің орнына «Қай жылғысың?» деп сұраған: жыл жануарына қарап әңгімелесушінің буыны мен жағдайын бірден түсінген. Нақты туған күнді жиі білмеген: жыл жануарына, жыл мезгіліне және ірі оқиғаларға — «жұтқа», жорықтарға, «Ақтабан шұбырындыға» қарап бағдар алған.
Туған күннің орнына белестер
Адам өмірін күнмен емес, сатылармен белгілеген, әрқайсысының өз рәсімі бар — соның әрқайсысы бойынша қосымшада жеке гид бар:
- Шілдехана — туғаннан кейінгі алғашқы күндердегі той.
- Бесікке салу — алғаш бесікке жатқызу.
- Қырқынан шығару — қырық күн.
- Тұсау кесу — алғашқы қадамдар.
- Сүндет — ұл балалардағы тақ жастағы сүндет.
- Мүшел жас — туған жылдың оралуы, есею белестері.
Жас ерекшеліктерінің атаулары
Қазақ тілі «жас» сөздеріне бай, әрқайсысы сан емес, өмірдегі орынды білдіреді: нәресте мен шақалақ — сәби; бөбек — бір-екі жас шамасындағы бала; сәби мен бүлдіршін — кішкентай бала; жеткіншек — өспірім; жасөспірім — шамамен 13–15 жас; бозбала — 16–19 жасар жас жігіт; жас жігіт пен жас қыз; ақсақал — «ақ сақал», құрметті қария, және ақбұрым — құрметті егде әйел. Осылайша адамды неше жыл өмір сүргеніне емес, кім болғанына қарай атаған.
«Біздің» туған күн қайдан келді
Қазіргі форматы — тортпен және шаммен — Қазақстанға орыс-еуропалық ықпалмен келіп, XX ғасырда, негізінен кеңес заманында бекіді. Жеке күн метрика мен төлқұжат енгізілген соң ресми болды; аға буын адамдарында құжатта ол жиі шартты. Бүгін туған күн — қарапайым отбасылық мереке, оған ұлттық нәрсені де ерікпен араластырады: үлкен дастарқан, үлкендердің тосты, бата.
Бүгін қалай тойлайды
Форматы толық еркін — үйдегі шайдан үлкен банкетке дейін. Қалыптасқаннан: қонақтарды мол дастарқанмен қарсы алады, үлкендер тілек пен бата айтады, сыйлық береді. Бірінші жасты бүгін кең тойлайды және жиі тұсау кесумен ұштастырады. Дәстүрде тағамдар — бауырсақ, шелпек, ет, құрт, қымыз, бүгін — торт, ал сыйлықтар — шапан («шапан жабу» — құрметті үлкен юбилярға шапан жабу), мал, «сый». Дөңгелек даталарда жиі жүргізуші шақырып, байқаулары бар бағдарлама ұйымдастырады.
Тілектер
- «Жасың ұзақ болсын» — ең типтік тілек.
- «Жүз жаса!» — жүз жыл өмір сүр.
- «Көсегең көгерсін» — ошағың, ісің, ұрпағың көгерсін.
- «Мерейің үстем болсын» — құрметің арта берсін.
Қызықты деректер
Қазақ «Неше жастасың?» емес, «Қай жылғысың?» деп сұрайды — қазақ мәдениетінде әңгімелесуші үшін арифметика емес, қай буынға жататының және сені қалай атау керегі маңыздырақ.
«Он үште — отау иесі» мақалы: осы жаста адамды есеюге аяқ басты деп санаған, ал бірінші мүшел дәл осыған келген.
Шамды торт — қазақ дәстүрі емес, еуропалық: Ресейде туған күнді тойлауды XVII ғасырдан сипаттайды, ал шамды тортты XVIII ғасыр соңындағы неміс балалар мерекесімен байланыстырады. Қазақтарға ол орыс-еуропалық ықпалмен келді.
Бірінші жас бүгін жиі тұсау кесумен тұспа-тұс келеді — бала дәл жүре бастайды. Осылайша қазіргі «туған күн» мен ескі рәсім бір мерекеге айналады.
Сөздік
- Туған күн
- Туған күн; жыл сайынғы мереке ретінде — кейінгі үлгі.
- Қай жылғысың?
- «Қай жылғысың?» — жыл жануары бойынша жас туралы дәстүрлі сұрақ.
- Мүшел жас
- 12 жылдық айналым бойынша туған жыл оралатын жас.
- Нәресте
- Жаңа туған нәресте.
- Бөбек
- Бір-екі жас шамасындағы бала.
- Сәби
- Кішкентай бала, сәби.
- Жасөспірім
- Өспірім, шамамен 13–15 жас.
- Бозбала
- 16–19 жастағы жас жігіт.
- Ақсақал
- «Ақ сақал»: құрметті қария.
- Ақбұрым
- Құрметті егде әйел.
- Мерейтой
- Мерейтой; «мерей» — құрмет, абырой сөзінен.
Салт-дәстүрлер отбасыдан отбасыға қарай өзгеше болуы мүмкін — мұнда жалпы сипаттама берілген.
Мерекеңізді «Той» қосымшасында жоспарлаңыз
Қонақтар, тапсырмалар, бюджет пен кәде — және осы гид әр рәсім үшін қосымшада.