Бесік той

Бесік — жолдың басы

Бесік — қазақтың ағаш бесігі, ал «бесікке салу» немесе «бесікке бөлеу» — нәрестені алғаш рет орап («бөлеп») бесікке жатқызатын рәсім. «Бесік той» — осы жағдайға арналған мереке; «той» сөзі мұнда көбіне сәнді қонақасы емес, туыстардың үйдегі дастарқан басындағы жиналысы. Бесік — қазақ мәдениетінің басты бейнелерінің бірі: Отанды поэтикалық түрде «алтын бесік» деп атайды.

Қашан өткізеді

Бірыңғай мерзім жоқ: сипаттамаларда туғаннан кейінгі бірнеше күн де, кіндігі түскен уақыт та, қырқыншы күн де аталады. Басты ереже басқа — бесікті алдын ала дайындамайды. Оны бала туғанға дейін сатып алу немесе әзірлеу жаман ырым саналған, сондықтан ол босанғаннан кейін ғана пайда болады.

Кімдер қатысады: нағашы мен жүргізуші

Бесікті әдет бойынша нағашылар — ана жағының туыстары әкеледі, төсек-орын мен «өсер» киімімен бірге. Бұл — тараптар арасындағы құрмет пен қызға қамқорлықтың белгісі: оның туыстары немересін қажетінің бәрімен қамтамасыз етеді. Бесіктің өзін, әдетте, ер адам шебер жасайды. Рәсімді құрметті егде әйел — бақытты, мейірімді, көп балалы жүргізеді: оның бақыты балаға дариды деп есептелген.

Рәсім қалай өтеді

• Бесікті аластайды: темірмен қыздырады немесе түтінмен түтетеді.
• Жүргізуші төсекті әзірлеп, тұмар қояды — көзден сақтау үшін; кей сипаттамада тағы пышақ («ақыл өткір болсын деп»), тарақ пен айна («сұлулық үшін»), қамшы («жүйріктік үшін»).
• «Тыштыма»: жүргізуші бесіктің түбіндегі тесіктен тоқаш, май, ет және тәтті өткізіп, оны қатысушыларға, ең алдымен балаларға таратады. Бұл нәрестеге «жол ашады» және қуанышты адамдармен бөліседі.
• Тілектер мен көзден, аурудан сақтайтын сөздер айтылады.
• Нәрестені орап, бесікке жатқызып, бесік жырын — әлди айтады.
• Қонақтар ұсақ сыйларды «бесік астына» салады; туыстар балаға киім мен бұйымдар әкеледі.

Бесік жыры

Бесік жыры — жеке поэтикалық жанр. Оның «әлди» қайырмасы «әлдилеу» — «ұйықтату» сөзін берді. Белгілі басталуы былай: «Әлди, әлди, ақ бөпем, ақ бесікке жат, бөпем». Бесік жырларының сөзі әртүрлі, әр отбасында өзінше: ана оларға жақындарының есімдерін, тілектер мен үміттерін өріп айтады — сөйтіп бала алғашқы күндерден ана тілін және рудың «әуенін» естиді.

Ырымдар мен тыйымдар

Ең белгілі ырым — бос бесікті тербетуге болмайды: «бос бесікті тербету — жаман ырым». Бос бесікті матамен жабады, оған жаман күш «кіріп кетпесін» деп. Бесікке отырмайды, аяқпен тербетпейді. Шебермен бесіктің бағасына саудаласпайды деп те есептеген.

Бесік құда — бесіктегі келісім

Бесік тойды бесік құдамен шатастырмаңыз. Бесік құда — мүлде басқа әдет: балалар әлі бесікте жатқанда екі отбасының болашақ неке туралы келісімі. Бұл — құдалық жүйесінің бөлігі және бесікке салу рәсімінің өзімен байланысты емес («Қыз айттыру» гидінде толығырақ).

Бүгін не қалды

Кеңес заманында бесік ауылдарда әлі ұзақ өмір сүрді, ал қала бесікті кереуетке ауыстырды. Бүгін «қазақ бесігі» дәстүр нышаны ретінде қайта оралды, ал рәсімді жиі қысқа үйдегі салтанатқа саяды: бесікті нағашылар әкеледі, жүргізуші әйел «тыштыма» жасап, балаға бата береді, қонақтар сыйлық әкеледі. Басқа рәсімдердегідей, баспасөзде артық шығын туралы таласады: дәстүрдің құны — мағынасында, дүрмегінде емес.

Қызықты деректер

Сөздік

Бесік

Қазақтың ағаш бесігі.

Бесікке салу / бесікке бөлеу

Баланы алғаш орап, бесікке жатқызу рәсімі.

Бөлеу

Нәрестені орау.

Бесік жыры

Бесік жыры, ұйықтатқыш ән.

Әлди

Бесік жырының қайырмасы; «әлдилеу» — ұйықтату.

Тыштыма

Тағамды бесіктің түбіндегі тесіктен өткізу.

Аластау

Бесікті от, темір, түтінмен тазарту.

Тұмар

Тұмар, сақтандыратын әшекей.

Нағашы

Ана жағындағы туыстар; бесікті әдетте солар әкеледі.

Бөпе

Нәрестеге мейірімді сөз, «сәби».