Сырға салу

Бұл рәсім не туралы

Сырға салу — «сырға тағу»: күйеу жағының әйелдері қызға алтын сырға тағады. Осы сәттен бастап ол айттырылған саналады және басқа руға өткендей болады — халық сөзімен, сол күннен бастап қыз өз үйінде өзін бөтендей сезінеді. Сырға мұнда басқа мәдениеттердегі неке жүзігінің қызметін атқарады: бәрі көретін, іс шешілгенін айтатын зат.

Айналымдағы орны және оған қатысты шатасу

Бірыңғай сызба жоқ. Кейбір сипаттамада «сырға тағар» — жай ғана бата аяқтың, тараптардың түпкілікті келісуі үшін кездесуінің басқаша атауы. Басқаларында бұл құда түскеннен кейінгі жеке әйелдер рәсімі, қалыңдықты «беру» айналымындағы алғашқы әрекет. Ең дұрысы былай айту: әр отбасында сырға салуды бата аяқпен ұштастырған немесе бөлек өткізген, екі нұсқа да дұрыс саналады.

Кімдер қатысады

Бұл негізінен әйелдер рәсімі. Сырғаны күйеу руының тұрмыстағы әйелдері тағады: көбіне оның шешесі, кейбір сипаттамада — жеңгелері мен нағашы-апалары. Қыз жағынан оның шешесі мен үлкен әйелдер қатысады, ал ерлер ресми түрде шетте қалады. Жеңге — қазақ салтындағы ерекше тұлға: ағаның әйелі, көңілді, тілі өткір, үйлену рәсімдерінде қалыңдыққа көмектесіп, оны әзілдейді.

Қалай өтеді

Жазылған «канон» жоқ, бірақ сипаттамалар бойынша көрініс мынадай:

• Күйеу жағының әйелдері қыздың үйіне сыйлықпен келеді: сырға (жиі арнайы жасалған), жүзік, әшекей, мата, шапан.
• Қызды көрнекті жерге отырғызады — кей сипаттамада арнайы төсенішке.
• Сырғаны тағады (бір сипаттама бойынша — оң құлақтан бастап) және қызды бетінен сүйіп, игі тілек айтады.
• Қыздың отбасы күйеу жағының әйелдеріне дастарқанмен және жауап сыйымен жауап береді.
• Осы күннен бастап қызды айттырылған деп атайды; сырға — үйлену тойына дейінгі осы мәртебенің тұрақты белгісі.

Сырға нышаны

Алтын — құндылық белгісі: қызды сирек қазына санаған, сыйлық оған лайық болуға тиіс еді. Әшекейлерде өсімдік өрнегі (өмір нышаны), геометриялық өрнек (жамандықтан қорғау) қолданылған, жиі шаңырақ бейнеленген. Тастардан көгілдір (бирюза), маржан және сердолик жақсы көрінген. Сырға сондай-ақ жынысы, жасы және мәртебесінің белгісі болған — әйелдің әшекейінен оның жағдайы туралы көп нәрсе оқуға болатын.

Сырғамен бекітілген сөз

Сырға міндеттеме де болған. Қыздың әкесі кейін айттырылуды бұзса, сырғаны, бас киімді және басқа сыйларды қайтарып, айыппұл төлеген. Кейбір сипаттамада сырғаны бесік құда жасалғанда қыз балаларға ерте жастан тағатын — сонда әшекей келісімнің көп жылдарға «кепілі» болған.

Шатастырмаңыз: құдағи сырға

Сырғамен байланысты басқа әдет те бар — «құдағи сырға» (немесе «құдағи жүзік»). Үйленуден шамамен бір жылдан кейін күйеу жағы қыз жақсы келін болып шықса, алғыс ретінде қалыңдықтың анасына сырға не жүзік сыйлайды. Бұл — басқа уақыттағы, басқа мәндегі жеке сыйлық, ол айттыру рәсіміне қатысы жоқ.

Не өзгерді

Рәсім қалыңмалдың тыйылуынан аман өтті, өйткені ол ақшаға байланысты емес. Бүгін сырға салу — шағын отбасылық той, жиі құда түсуден бөлек; алтын сырғаны әдетте күйеудің шешесі сыйлайды. Көптеген жұп сырғаны жүзікпен толықтырады немесе ауыстырады («жүзік салу»), бірақ бұл кейінгі әсер: рәсімнің дәстүрлі сипаттамасында жүзіктің өзі жоқ.

Қызықты деректер

Сөздік

Сырға

Сырға; қазақ айттыруында — айттырылған қыздың басты белгісі.

Сырға салу / сырға тағар

Күйеу жағының әйелдерінің сырға тағу рәсімі.

Үкі

Үкінің қауырсыны: бас киімдегі үкі, тұмар.

Жеңге

Ағаның әйелі; үйлену рәсімдерінде қалыңдықтың көңілді көмекшісі мен «әзілкеші».

Құдағи сырға

Үйленуден бір жылдай кейін күйеу жағының қалыңдық анасына сыйы.

Жүзік

Жүзік; айттырудың қазіргі қосымша белгісі.

Қалыңдық

Қалыңдық, айттырылған қыз.

Киіт

Тараптар алмасатын киім мен сыйлықтар.