Қонысмай

Екі сөз — «қонысмай» және «қоныс той»

«Қоныс» — қоныстанатын жер, мекен. «Қонысмай» — сипаттамалар бойынша, қазақтар жаңа жерге келіп, орналасқан соң жаңа көршілерді шақырып өткізетін салтанат: бүкіл ауыл болып, ән, ойын, жаңалық алмасумен. Қазіргі сөз — «қоныс той», үй салу не сатып алу қуанышына арналған той, жаңа үйге кіру. Күнделікті қолданыста бұл сөздерді әрдайым нақты ажыратпайды: «қонысмай» көнерек, «қоныс той» — қазіргіше естіледі. «Қоныс + май» («май») «сәттілік әкелетін жер» деген кең таралған түсіндірме тек публицистикада кездеседі — оны расталған этимология емес, гипотеза деп санаңыз.

Көшер алдында: тазарту және қоштасу

Көшер алдында ескі жерді отпен тазартқан: аршамен түтеткен — «аластау» рәсімі, ауру мен сәтсіздік отбасына «ілеспесін» деп. Кетерде, сипаттамалар бойынша, қоштасу асын — «айырылысар көже» пісірген, таза көңілмен ажырасу үшін. Осылайша көшу — қашу да, үзіліс те емес, өмірдің бір кезеңін адал «жабу» және екіншісін ашу болған.

Ерулік — жаңа адамдарды қалай қабылдаған

Отбасы ауылға келгенде көршілер мен туыстар дәм әкелген — «ерулік беру»: шай мен нан, қымыз, кейде қой сойған. Қонақтардан тегі мен туыстары туралы сұраған — сөйтіп бөтен адам туыс та, қарсылас та болуы мүмкін далада сенім орнап, туыстық «жазылған». Жас отбасына материалдық көмек те көрсетілуі мүмкін еді. Ерулік — қонысмаймен бірдей емес: ерулік — келген отбасына дәм, қонысмай — орналасқаннан кейінгі той.

Босаға майлау — босағаға май жағу

Жаңа үйге кірудің ерекше рәсімі — «босаға майлау». Алғаш құттықтауға келген үлкен (ер адам не әйел, «жолы жеңіл», құрметті) саусақтарымен сары май алып, есік жақтауының екі жағын не босағаны жағып: «Босағаң майлы болсын!» дейді — яғни үйің тоқ әрі бай болсын. Содан кейін бата береді, ал үй иелері «кәде» — алғыс сыйымен жауап береді. Рәсімді «ұмытылған дәстүр» деп атайды: оны жиі еске алады, бірақ сирек өткізеді.

Босаға, ошақ және шаңырақ

Босаға — үйдің шекарасы, киелі: босағаға баспайды, отырмайды, оны немқұрайды аттамайды. Ошақ оты — үйдің жүрегі: қоныстанғанда, сипаттамалар бойынша, алғашқы ошақты құрметті әйел жағады, ал отқа май құяды («отқа май құю»). Киіз үйде шаңырақты — үй мен рудың белгісі болатын күмбезді — құрметті адам көтереді. Осылайша үйдің әр орны өз «қамқоршысы» мен батасын алады.

Тілектер мен сыйлар

Қонақтар кіргенде тілек айтады: «Құтты қоныс болсын!», «Қоныс жайлы болсын!». Кірген адамдар «шашу» шашады — тәтті мен тиын — «іші жанға, сырты малға толсын» деген тілекпен. Тұрмыстық бұйымдар — ыдыс, тоқыма — және дәстүр бойынша «кәде» әкеледі. Дастарқан мол жаяды. Көршілер де, отбасы да қазақ даналығын есте ұстауға тиіс: «Алыстағы ағайыннан — жақындағы көрші артық».

Не өзгерді

Көшпелі өмір өткен шаққа кетті, тұрғын жай қозғалмайтын болды: қоныс той енді қалалық пәтерде не жеке үйде. «Қоныс той» — туыстар, көршілер мен достар жиналып, дастарқан мен сыйлық беретін жиын. Көптеген ежелгі рәсімдер — аршамен түтету, босағаға май жағу — не отбасылық әдет ретінде сақталады, не символдық ишарамен ауыстырылады. Мәні бұрынғыдай: жаңа үй адамдармен, игі сөзбен және ошақ жылуымен киеленуі керек.

Қызықты деректер

Сөздік

Қоныс

Қоныстанатын жер, мекен.

Қонысмай

Жаңа жерде орналасқаннан кейінгі дәстүрлі салтанат (сипаттамалар бойынша).

Қоныс той

Жаңа үйге байланысты қазіргі той, жаңа үйге кіру.

Ерулік

Көршілердің келген отбасына әкелетін дәмі.

Босаға

Киіз үйдің есік жақтауы; үй босағасы киелі шекара ретінде.

Босаға майлау

Молшылық тілегімен босағаға май жағу рәсімі.

Шаңырақ

Киіз үйдің төбесіндегі дөңгелек; үй мен рудың белгісі.

Аластау

Жамандықтан от пен түтінмен тазарту.

Арша

Арша; түтіні тазарту үшін қолданылады.

Кәде

Жауап сыйы, алғыс.

Шашу

Тәтті мен тиын шашу.

Құтты болсын

«Құтты болсын» — жалпы тілек.