Шілдехана

Бұл не

Баланың дүниеге келуіне арналған мереке — туыстар мен көршілермен бірге өтетін шулы жиын.

Кімдер қатысады

Ата-ана, ең жақын туыстар, көршілер — қуанышты хабарды алғаш жеткізген адам.

Адам өміріндегі алғашқы мереке

Шілдехана — бала дүниеге келу тойы. Қонақтар нәресте туған үйге келіп, отбасын құттықтайды және ән-ойынмен өтетін көңілді түнге қалады. «Шілде» сөзін парсының «чилле» — «қырық» сөзімен байланыстырады, яғни босанғаннан кейінгі қырық күндік мерзім, ал «хана» — «үй» деген сөз. Сөзбе-сөз «қырық күн үйі» шығады. Екінші атауы да бар — «шілдекүзет», «қырық күндік күзет», ол мәнін жақсы жеткізеді: бүкіл мереке — ана мен баланы қорғау.

Алғашқы қырық күн — екі дүние арасындағы босаға

Халықтық түсінікте алғашқы қырық күнде ана мен нәресте ерекше осал: олар «о дүние» мен «бұ дүние» арасындағы босағада тұрғандай. Бұл кезде босанған әйелді жалғыз қалдырмайды, үйде от пен жарықты өшірмейді, баланы бөтенге көрсетпейді, шаш пен тырнақты алмайды. Жанында әжелер мен үлкен әйелдер қалып, анаға көмектеседі және оны күтеді.

Албасты — кімнен қорыққан

Басты қауіп албастымен байланысты — түркі мифологиясындағы босанған әйелдер мен нәрестеге шабуыл жасайтын зұлым әйел рухымен. Оны ұзын, тарамдалған шашты, таныс адамдардың бейнесіне ене алатын әйел деп елестеткен; ол босанған әйелді тұншықтырады, ішкі мүшелерін алуға немесе баланы суға алып кетуге тырысады деп есептелген. Атақты саяхатшы әрі ғалым Шоқан Уәлиханов албастыны «босану кезінде әйелге зиян келтіретін рух» деп сипаттаған.

Қорғану қарапайым әрі тәжірибелі болған: отты өшірмеген, босанған әйелді жалғыздықтан сақтаған, бас жағына темір бұйым (пышақ) қойған, ал бесікті от, темір немесе түтінмен тазартқан («аластау»).

Хабар және сүйінші

Мереке хабаршыдан басталады: туыстарға бала туғанының қуанышты хабарын бірінші жеткізген адам «сүйінші сұрайды» — жақсы хабар үшін сыйлық. Оған мал, киім не ақша береді, ал хабаршыға бас тарту жаман әдет саналған. Сүйінші — қазақ әдебіндегі дербес норма: оны тек бала туғанда ғана емес, кез келген жақсы хабарды бірінші жеткізген адам ала алады.

Кіндік шеше — «екінші ана»

Кіндік шеше — босандырып, кіндікті кесетін әйел. Оны «қолы жеңіл, құрметті, байсалды» белгілерімен таңдаған; бала кіндігін кескен адамға тартады деген сенім болған. Содан кейін ол нәрестеге «екінші ана» болып, өмір бойы жақын адам болып қалған. Бүгін кіндік шеше жиі дәрігер-акушер немесе отбасының жақын құрбысы, оны символдық түрде солай атайды.

Күзет түні: шілдехана қалай өтеді

Мереке — кеш пен түн. Ауыл жастары таңға дейін ұйықтамай отыру үшін жиналады: ән салады, домбыра тартады, жұмбақ айтады, әзілдеседі, тапқырлыққа жарысады, кейде айтыс өткізеді. Таң атқанша ояу отыру — дәл сол «шілдекүзет»: ескі түсінік бойынша, жарық пен шу жаман күшті үркітеді. Қонақтар сыйды тек нәрестеге емес, анаға да — оның денсаулығына қамқорлық белгісі ретінде — әкеледі және тілекпен «шашу» шашады. Дастарқанға ет, бауырсақ, тәттілер қойылады.

Азан және есім

Баланың есімін дауыстап атайды — әдетте алғашқы күндері. Исламдық түрінде нәрестені қыблаға қаратып, оң құлағына азан, сол құлағына қамат оқиды да, содан кейін есімін айтады (кей сипаттамада — үш рет); мұны азанды білетін кез келген мұсылман жасай алады, міндетті түрде молда емес. Халықтық түрінде қария есімді дауыстап бірнеше рет атап, бата береді. Есімді туған күні не айына қарай таңдаған, ал ұл болып туады деп зарыға күткен қыздарға жиі «шақыру» есімдер — Ұлболсын, Ұлтуған қойған.

Қырқынан шығару — қырық күннен шығу

Қырқыншы күні ана мен балаға алғаш рет оңашадан «шығарады». Сипаттамалар бойынша, баланы туыстар мен қонақтар кезек-кезек қырық қасық су құйып, игі тілек айтқан суға шомылдырады, содан кейін алғаш рет шашы мен тырнағын алады. Шашты ақ матаға орап, тұмар ретінде сақтайды, тырнақты адам жоқ жерге көміп тастайды. Әр отбасында егжей-тегжей әртүрлі, бірақ мағынасы бір: қауіпті мерзім артта қалды, бала енді әлемге тиесілі.

Бүгін не қалды

Шілдехана кеңес жылдарынан да, 1991 жылдан кейінгі жаңғырудан да аман өтті, бірақ өзгерді: жастардың түнгі жиыны жиі туыстарға арналған отбасылық кешкі асқа ауысты, ал кіндік шеше міндетін дәрігер атқарады. Негізгісі қалды — хабар мен сүйінші, шашу, ана мен балаға сыйлар, азан және есім, ал отбасы ортасында қырқыншы күнді де жиі атап өтеді.

Қызықты деректер

Қазақтың «шілдесі» — шілде айы, «жаздың аптабы» да; сірә, бұл да сол «чилле» сөзі: қыруар ыстық қырық күн. Осылайша мереке мен айдың атауы туыс болып шығады.

Кейбір сипаттамада алғашқы қырық күнде баланың мойнын символдық түрде «бекіткен»: құрбандық қойдың тазаланған мойын омыртқасын шаңыраққа іліп, «Баланың мойыны тез қатсын!» деп айтқан.

Аңыз бойынша, алғашқы жаялық жиі құрметті қарттардың ескі көйлектері болған — «Атаның жейдесі еді, атаның жасын берсін» деп айтып.

«Кіндік қаны тамған жер» — «кіндік қаны тамған жер» — Отан деген сөз. Қазаққа туған жер — жай мекенжай емес, дене мен тағдырдың бір бөлігі.

«Балалы үй — базар, баласыз үй — мазар». Бұл мақал бала тууын неге соншалықты салтанатпен тойлағанын түсіндіреді.

Сөздік

Шілде: Босанғаннан кейінгі қырық күн; парсы «чилле» — «қырық» сөзінен. Сондай-ақ шілде айының атауы.
Шілдехана: Бала туу тойы, «қырық күн үйі».
Шілдекүзет: «Қырық күндік күзет»: ана мен баланы қорғау үшін түнгі ояу отыру.
Сүйінші: Жақсы хабар жеткізушіге берілетін сый.
Кіндік шеше: Кіндік кесетін әйел; баланың өмір бойғы «екінші анасы».
Албасты: Босанған әйелдер мен нәрестелерге шабуыл жасайтын зұлым әйел рухы.
Азан шақыру: Нәрестеге азан оқу: оң құлағына азан, сол құлағына қамат.
Ат қою: Балаға есім қою.
Қырқынан шығару: Қырқыншы күнгі рәсім: шомылдыру, шаш пен тырнақты алғаш алу.
Аластау: Жамандықтан от, темір және түтінмен тазарту.
Шашу: Тілекпен тәтті мен ақша шашу.

Салт-дәстүрлер отбасыдан отбасыға қарай өзгеше болуы мүмкін — мұнда жалпы сипаттама берілген.

Мерекеңізді «Той» қосымшасында жоспарлаңыз

Қонақтар, тапсырмалар, бюджет пен кәде — және осы гид әр рәсім үшін қосымшада.

Жақында — Google Play және App Store-да